Czas spekulantów

W książce Czas spekulantów. Wzlot i upadek polskiej przedsiębiorczości Józef Białek – wydawca, przedsiębiorca i świadek transformacji ustrojowej – zabiera czytelnika w podróż do czasów PRL i wczesnych lat 90., kiedy rodziła się polska prywatna inicjatywa. To nie jest książka o spekulacjach finansowych z Wall Street – to żywa kronika polskich kombinatorów, przemytników, handlarzy i pionierów, którzy tworzyli gospodarkę równoległą wobec socjalistycznego absurdu.

Białek opisuje świat ludzi, którzy – wbrew systemowi – potrafili handlować, organizować, sprowadzać towary z Zachodu, przewozić złoto, dżinsy, magnetowidy i papierosy przez granice, często ryzykując wszystko, co mieli. W czasach, gdy etat był świętością, a „prywaciarz” brzmiał jak obelga, ci ludzie tworzyli fundament tego, co dziś nazywamy klasą średnią.

Książka podzielona jest na dwie części – pierwsza, bardziej anegdotyczna, opowiada historie z lat 70. i 80., kiedy „spekulant” był postacią podejrzaną, ale potrzebną. To opowieści barwne, pełne humoru, przygód, czasem wręcz scenicznej dramaturgii. Czytelnik trafia na przygraniczne parkingi, czeskie bazary, pokoje kontrabandy i nocne postoje na trasie do Wiednia.

Druga część książki jest poważniejsza i bardziej krytyczna – autor analizuje, jak po 1989 roku zamiast nagrody dla ludzi przedsiębiorczych, nastała fala fiskalizmu, biurokracji i podatkowego drenażu. To historia o tym, jak wielu z tych „spekulantów” – uczciwych rzemieślników i kupców – przegrało z nowym systemem, w którym już nie kombinacja, ale znajomość przepisów i powiązań z polityką stały się najważniejsze.

Czas spekulantów to nie tylko nostalgiczna podróż w czasie – to polska szkoła przetrwania w warunkach niemożliwych, a także przypomnienie, że wolność gospodarcza nie jest dana raz na zawsze. Białek pokazuje, jak system potrafi dławić przedsiębiorczość: najpierw komunizm, potem transformacja bez litości, w końcu neoliberalizm z importu.

Czytelnicy chwalą książkę za autentyzm, szczerość i bezpośredni język. To opowieść snuta przez człowieka, który nie tylko obserwował rzeczywistość – ale ją tworzył. Nie ma tu upiększeń, są konkretne nazwiska, wydarzenia, zapały i klęski.

Dla młodszych czytelników będzie to lekcja z historii alternatywnej – tej, której nie uczą w szkole, a dla starszych – przypomnienie czasów, gdy „z niczego” budowano coś, co miało szansę stać się zdrowym polskim kapitalizmem.

Książka Czas spekulantów wypełnia dotkliwą lukę w zapisie polskiego doświadczenia ostatnich dekad. Mamy tu całą antologię oryginalnych, czasem śmiesznych do łez, a czasem lekko jeżących włos na głowie polskich pomysłów na dobry interes w epoce realnego socjalizmu. Mamy imponujące nagromadzenie surrealistycznie zabawnych anegdot -  całe pasmo tragikomicznych przygód, które stały się udziałem samego autora i jego znajomych z tamtej pionierskiej epoki polskiego biznesu - z bezcenną notacją niepodrabialnych kwestii dialogowych i paradą zadziwiających typów ludzkich, których energia i zapobiegliwość zdaje się nie mieć sobie równych. "Polak potrafi" - znane hasło z repertuaru propagandy PRL tu znajduje swe jakże oryginalne potwierdzenie.

Grzegorz Braun

Sowiecki okupant był pewien, że posiadł Polskę na wieki, starał się o jakie-takie zagospodarowanie okupowanego obszaru ? oczywiście w ramach ustroju, jakiego świat nie widział. Wtłoczony w te nienaturalne ramy i poddany nadzorowi polskojęzycznej wspólnoty rozbójniczej naród polski, kierowany instynktem samozachowawczym, musiał wytworzyć specyficzne formy funkcjonowania również w dziedzinie gospodarki ? co znakomicie i z humorem Autor przedstawia w pierwszej części swojej książki (...) W 1989 roku przeprowadzono tzw. transformację ustrojową. Odtąd, za parawanem parlamentarnej demokracji, rządzące Polską bezpieczniackie watahy, za cenę pozwolenia na pasożytowanie na polskim narodzie, realizują tu interesy państw poważnych. W drugiej części swojej książki Józef Białek przedstawia ten mechanizm na konkretnych przykładach, co nie tylko osadza spiskową teorię w realiach, ale również pokazuje, że transformacja ustrojowa niewiele zmieniła. III Rzeczpospolita, podobnie jak PRL, jest kolejną okupacyjną formą polskiej państwowości i podobnie jak PRL stała się organizacją przestępczą o charakterze zbrojnym.

Stanisław Michalkiewicz