Pollityka według Jamesa Burnhama – komplet

Zestaw dwóch klasycznych pozycji Jamesa Burnhama: Rewolucja Menedżerów i Makiaweliści

Rewolucja menedżerów to jedna z najbardziej przenikliwych diagnoz przemian nowoczesnego świata, jakie powstały w XX wieku. James Burnham stawia w niej tezę, że klasyczny kapitalizm oraz socjalizm nie są formami docelowymi organizacji społeczeństw przemysłowych. W ich miejsce wyłania się nowy porządek, w którym realną władzę przejmuje nie klasa właścicieli ani robotników, lecz elita menedżerska: technokraci, administratorzy, eksperci i biurokraci zarządzający państwami, gospodarkami i instytucjami.

Autor pokazuje, że proces ten zachodzi niezależnie od oficjalnej ideologii. Nazistowskie Niemcy, Związek Radziecki i Stany Zjednoczone epoki Nowego Ładu – mimo fundamentalnych różnic światopoglądowych – wykazują zaskakującą zbieżność strukturalną: centralizację decyzji, rozrost aparatu administracyjnego, podporządkowanie gospodarki planowaniu oraz marginalizację tradycyjnej własności prywatnej. Burnham dowodzi, że to właśnie ta wspólna logika zarządzania stanowi prawdziwy fundament nowoczesnej władzy.

Rewolucja menedżerów nie jest książką ideologiczną, lecz realistyczną analizą mechanizmów dominacji. Burnham sięga do tradycji Machiavellego, Pareta i Moski, by opisać politykę jako nieustanną walkę elit, w której idee pełnią przede wszystkim funkcję narzędzi legitymizacji. Jego wizja świata podzielonego na rywalizujące bloki zarządzane przez wyspecjalizowane elity okazała się zaskakująco trafna i wywarła istotny wpływ na myślenie o władzy w epoce zimnej wojny.

Dziś książka Burnhama czytana jest na nowo – jako przenikliwy opis procesów, które w zmienionej formie nadal kształtują rzeczywistość polityczną i gospodarczą współczesnego świata a ostatnio wydają się powracać ze wzmożoną siłą.

MAKIAWELIŚĆI
Są książki, które utwierdzają czytelników w ich przekonaniach. Są też takie, które je burzą. Są też takie, które je burzą. Makiaweliści Jamesa Burnhama należą do tej drugiej kategorii.

Od chwili pierwszego wydania w 1943 roku książka ta nie przestaje drażnić. Drażni liberałów, ponieważ podważa ich wiarę w politykę opartą na dobrych intencjach. Drażni socjalistów, ponieważ obnaża złudzenie społeczeństwa pozbawionego elit. Irytuje konserwatystów, gdyż przypomina, że sama tradycja nie wystarczy, by powstrzymać procesy historyczne. Wyprowadza z równowagi idealistów wszelkiej maści, odbiera im bowiem ich najcenniejszą strefę komfortu – możliwość życzeniowego myślenia o rzeczywistości.

Mimo to w opinii wielu wybitnych znawców myśli politycznej Makiaweliści są dziełem fundamentalnym. Amerykański filozof i politolog Sidney Hook nazwał je po prostu „najważniejszą książką Burnhama”.

Autor nie pyta, jaka forma rządów jest moralnie najlepsza ani jaka ideologia zasługuje na zwycięstwo. Stawia pytanie znacznie głębsze, a zarazem bardziej kłopotliwe: jak naprawdę działa władza?

Polityka nie jest dziedziną szlachetnych deklaracji, lecz walką o zdobycie i utrzymanie przewagi. Programy, konstytucje, hasła, manifesty i ideologie są ważne nie dlatego, że wiernie opisują rzeczywistość, lecz dlatego, że kształtują zachowania ludzi. Kto chce zrozumieć politykę, nie może zatrzymać się na poziomie słów. Musi dotrzeć do interesów, zamiarów i mechanizmów, które się za nimi kryją.

Paradoksalnie właśnie dlatego Makiaweliści są jedną z najmocniejszych apologii wolności politycznej w myśli XX wieku. Burnham pokazuje, że wolności nie chronią wzniosłe liberalne deklaracje ani odwołania do „woli ludu”, lecz realistyczne rozpoznanie mechanizmów rządzenia. Tylko ten, kto je rozumie, potrafi dostrzec moment, w którym język wolności zaczyna służyć jej ograniczaniu.

Czytelnik nie znajdzie tu gotowych recept na idealne państwo ani pocieszenia płynącego z obietnic świetlanej przyszłości, składanych od dwóch stuleci przez kolejne ideologie. James Burnham daje mu coś znacznie cenniejszego – metodę odróżniania politycznej rzeczywistości od politycznej iluzji.

James Burnham (1905–1987)

– amerykański filozof polityki, socjolog władzy i jeden z najważniejszych teoretyków elit XX wieku. Studiował filozofię na Uniwersytecie Princeton oraz w Oksfordzie. W młodości związany z ruchem trockistowskim, z czasem zerwał z marksizmem, poświęcając się analizie realnych mechanizmów władzy i dominacji. Autor przełomowej książki The Managerial Revolution: What is Happening in the World (1941), w której opisał wyłanianie się nowej klasy rządzącej – technokratów, menedżerów i administratorów – ponad tradycyjnymi podziałami ideologicznymi. W późniejszych pracach, m.in. The Machiavellians, rozwijał realistyczną teorię polityki inspirowaną Machiavellim, Paretą i Moską. W okresie zimnej wojny był wpływowym komentatorem i analitykiem strategicznym, związanym z kręgami amerykańskiej polityki zagranicznej oraz pismem „National Review”. Jego idee wywarły znaczący wpływ na myśl polityczną XX wieku, m.in. na twórczość George’a Orwella.